Τρίτη, 11 Φεβρουαρίου 2020

Να φοράτε αντηλιακό (Wear sunscreen)

Το παρακάτω κείμενο δημοσιεύτηκε στις 1 Ιουνίου 1997, στη Chicago Tribune. Έγινε viral και ο Buz Luhrmann το έκανε spoken song. Είναι ένα κείμενο που αγαπώ πολύ και γι' αυτό το μετέφρασα σαν δώρο στην αναδεξιμιά μου, που σήμερα κλείνει τα δεκαοκτώ. Στέλλα, σ' αγαπώ. Να φοράς αντηλιακό.
Οι συμβουλές, όπως και τα νιάτα, μάλλον χαραμίζονται στους νέους
Μέσα σε κάθε ενήλικα καραδοκεί ένας ομιλητής σε εκδήλωση αποφοίτησης που ψοφάει από λαχτάρα να βγει έξω, ένας βαριεστημένος σοφός δάσκαλος που ανυπομονεί να αγορεύσει σχετικά με τη ζωή σε νέους που θα προτιμούσαν να κάνουν πατίνια. Οι περισσότεροι εξ υμών, αλίμονο, δεν θα προσκληθούμε ποτέ να σπείρουμε λόγια σοφίας σε ένα ακροατήριο με τηβέννους, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορούμε να ψυχαγωγηθούμε συντάσσοντας έναν Οδηγό Ζωής για Αποφοίτους.
Συνιστώ σε κάθε άτομο άνω των 26 να το επιχειρήσει και σας ευχαριστώ που μου κάνετε τη χάρη να ανεχτείτε τη δική μου απόπειρα. Κυρίες και κύριοι της τάξης του ’97:
Να φοράτε αντηλιακό.
Αν μπορούσα να σας δώσω μόνο μία συμβουλή για το μέλλον, αυτή θα ήταν το αντηλιακό. Τα μακροχρόνια οφέλη του αντηλιακού έχουν αποδειχτεί από επιστήμονες, ενώ οι υπόλοιπες συμβουλές μου δεν έχουν καμιά αξιόπιστη βάση πέρα από την δαιδαλώδη προσωπική μου πείρα. Και τώρα θα σας δώσω αυτές τις συμβουλές.
Χαρείτε τη δύναμη και την ομορφιά της νιότης σας. Μπα, αφήστε το. Δεν θα καταλάβετε τη δύναμη και την ομορφιά της νιότης σας παρά μόνο όταν θα έχει ξεθωριάσει. Πιστέψτε με, πάντως, σε 20 χρόνια θα κοιτάτε τις φωτογραφίες σας και θα θυμάστε, με έναν τρόπο που δεν διανοείστε αυτή τη στιγμή, πόσες δυνατότητες είχατε μπροστά σας και πόσο κούκλες δείχνατε πραγματικά. Δεν είστε τόσο χοντρές όσο φαντάζεστε.
Μην ανησυχείτε για το μέλλον. Ή ανησυχήστε, αλλά να ξέρετε πως το να ανησυχείτε είναι τόσο αποτελεσματικό όσο το να προσπαθείτε να λύσετε μία αλγεβρική εξίσωση μασώντας τσίχλα. Τα πραγματικά προβλήματα στη ζωή σας θα αποδειχθεί ότι είναι πράγματα που ποτέ δεν πέρασαν από το μυαλό σας, απ’ αυτά που σας την πέφτουν ξαφνικά απ’ το πουθενά μια τεμπέλικη Τρίτη στις 4 το απόγευμα.
Κάντε κάθε μέρα κάτι που να σας τρομάζει.
Τραγουδήστε.
Μην παίζετε με τις καρδιές των ανθρώπων. Μην ανέχεστε ανθρώπους που παίζουν με την καρδιά σας.
Χρησιμοποιείτε οδοντικό νήμα.
Μη χάνετε χρόνο με ζήλειες. Κάποιες φορές θα είστε μπροστά, κάποιες πίσω. Ο αγώνας είναι μεγάλος και τελικά ο μόνος αντίπαλος είναι ο εαυτός σας.
Να θυμάστε τα κομπλιμέντα που δέχεστε. Να ξεχνάτε τις προσβολές. Αν τα καταφέρετε, πείτε μου πώς το κάνατε.
Κρατάτε τα παλιά ερωτικά σας γράμματα. Πετάξτε τα παλιά τραπεζικά εκκαθαριστικά.
Κάνετε διατάσεις.
Μη νιώθετε τύψεις αν δεν ξέρετε τι θέλετε να κάνετε στη ζωή σας. Οι πιο ενδιαφέροντες άνθρωποι που γνωρίζω, στα 22 τους δεν ήξεραν τι ήθελαν να κάνουν στη ζωή τους. Μερικοί από τους πιο ενδιαφέροντες 40ρηδες που γνωρίζω, ακόμη δεν το ξέρουν.
Να παίρνετε πολύ ασβέστιο. Να φέρεστε καλά στα γόνατά σας, θα σας λείψουν όταν τα χάσετε.
Μπορεί να παντρευτείτε, μπορεί και όχι. Μπορεί να κάνετε παιδιά, μπορεί και όχι. Μπορεί να πάρετε διαζύγιο στα 40 σας, μπορεί να χορέψετε τα «Παπάκια» στην 75η επέτειο του γάμου σας. Ό,τι κι αν κάνετε, μην καμαρώνετε υπερβολικά και μην κατσαδιάζετε υπερβολικά τον εαυτό σας. Οι επιλογές σας είναι κατά το ήμισυ προϊόν τύχης. Το ίδιο και όλων των άλλων.  
Χαρείτε το σώμα σας. Χρησιμοποιείστε το με όποιον τρόπο μπορείτε. Μην το φοβάστε και μη φοβάστε το πώς το βλέπουν οι άλλοι. Είναι το καλύτερο όργανο που θα έχετε ποτέ.
Χορέψτε, ακόμα κι αν μπορείτε να το κάνετε μονάχα στο σαλόνι σας.
Να διαβάζετε τις οδηγίες, ακόμη κι αν τελικά δεν τις εφαρμόζετε.
Μη διαβάζετε περιοδικά ομορφιάς. Θα σας κάνουν μόνο να νιώσετε άσχημες.
Γνωρίστε τους γονείς σας. Δεν μπορείτε να ξέρετε πότε θα φύγουν για πάντα. Να είστε καλοί με τα αδέλφια σας. Είναι ο καλύτερος σύνδεσμος με το παρελθόν σας και οι άνθρωποι που είναι πιθανότερο να σας σταθούν στο μέλλον.
Καταλάβετε πως οι φίλοι έρχονται και φεύγουν, αλλά με λίγους και καλούς θα τα βγάλετε πέρα. Προσπαθήστε σκληρά να γεφυρώσετε τις αποστάσεις, γεωγραφικές και ιδεολογικές, γιατί όσο γερνάτε, τόσο περισσότερο θα χρειάζεστε τους ανθρώπους που σας γνωρίζουν από τότε που ήσασταν μικροί.
Ζήστε κάποια στιγμή στη Νέα Υόρκη, αλλά φύγετε πριν γίνετε σκληροί. Ζήστε κάποια στιγμή στη βόρεια Καλιφόρνια, αλλά φύγετε πριν γίνετε μαλθακοί. Ταξιδέψτε.
Αποδεχτείτε κάποιες αναπόδραστες αλήθειες: οι τιμές θα ανεβαίνουν. Οι πολιτικοί θα τσιλημπουρδίζουν. Ακόμη κι εσείς θα γεράσετε. Και όταν γεράσετε, θα φαντασιώνεστε πως όταν ήσασταν νέοι οι τιμές ήταν λογικές, οι πολιτικοί ήταν ευγενείς και τα παιδιά σέβονταν τους μεγαλύτερους.
Να σέβεστε τους μεγαλύτερους.
Μην περιμένετε από κανέναν να σας υποστηρίξει. Μπορεί να διαθέτετε αποταμιευτικό λογαριασμό. Μπορεί να αποκτήσετε πλούσιο σύζυγο. Αλλά ποτέ δεν ξέρετε πότε θα σας τελειώσει το ένα ή το άλλο.
Μην παιδεύετε πολύ τα μαλλιά σας, αλλιώς στα 40 σας θα φαίνονται σαν μαλλιά 85χρονης.
Προσέχετε ποιές συμβουλές ακολουθείτε, αλλά έχετε υπομονή με αυτούς που σας τις δίνουν. Οι συμβουλές είναι ένα είδος νοσταλγίας. Το να συμβουλεύεις είναι σαν να ψαρεύεις το παρελθόν από τα σκουπίδια, να το καθαρίζεις, να το περνάς ένα χέρι μπογιά στα άσχημα σημεία και να το ανακυκλώνεις δίνοντάς του περισσότερη αξία απ’ όση έχει.
Αλλά πιστέψτε με για το αντηλιακό.
Mary Schmich (Μέρι Σμιτς), Chicago Tribune |1 Ιουνίου, 1997 | 2:00 π.μ.
Advice, like youth, probably just wasted on the young
Inside every adult lurks a graduation speaker dying to get out, some world-weary pundit eager to pontificate on life to young people who'd rather be Rollerblading. Most of us, alas, will never be invited to sow our words of wisdom among an audience of caps and gowns, but there's no reason we can't entertain ourselves by composing a Guide to Life for Graduates.

I encourage anyone over 26 to try this and thank you for indulging my attempt. Ladies and gentlemen of the class of '97:

Wear sunscreen.

If I could offer you only one tip for the future, sunscreen would be it. The long-term benefits of sunscreen have been proved by scientists, whereas the rest of my advice has no basis more reliable than my own meandering experience. I will dispense this advice now.

Enjoy the power and beauty of your youth. Oh, never mind. You will not understand the power and beauty of your youth until they've faded. But trust me, in 20 years, you'll look back at photos of yourself and recall in a way you can't grasp now how much possibility lay before you and how fabulous you really looked. You are not as fat as you imagine.

Don't worry about the future. Or worry, but know that worrying is as effective as trying to solve an algebra equation by chewing bubble gum. The real troubles in your life are apt to be things that never crossed your worried mind, the kind that blindside you at 4 p.m. on some idle Tuesday.

Do one thing every day that scares you.

Sing.

Don't be reckless with other people's hearts. Don't put up with people who are reckless with yours.

Floss.

Don't waste your time on jealousy. Sometimes you're ahead, sometimes you're behind. The race is long and, in the end, it's only with yourself.

Remember compliments you receive. Forget the insults. If you succeed in doing this, tell me how.

Keep your old love letters. Throw away your old bank statements.

Stretch.

Don't feel guilty if you don't know what you want to do with your life. The most interesting people I know didn't know at 22 what they wanted to do with their lives. Some of the most interesting 40-year-olds I know still don't.

Get plenty of calcium. Be kind to your knees. You'll miss them when they're gone.

Maybe you'll marry, maybe you won't. Maybe you'll have children, maybe you won't. Maybe you'll divorce at 40, maybe you'll dance the funky chicken on your 75th wedding anniversary. Whatever you do, don't congratulate yourself too much, or berate yourself either. Your choices are half chance. So are everybody else's.



Enjoy your body. Use it every way you can. Don't be afraid of it or of what other people think of it. It's the greatest instrument you'll ever own.

Dance, even if you have nowhere to do it but your living room.

Read the directions, even if you don't follow them.

Do not read beauty magazines. They will only make you feel ugly.

Get to know your parents. You never know when they'll be gone for good. Be nice to your siblings. They're your best link to your past and the people most likely to stick with you in the future.

Understand that friends come and go, but with a precious few you should hold on. Work hard to bridge the gaps in geography and lifestyle, because the older you get, the more you need the people who knew you when you were young.

Live in New York City once, but leave before it makes you hard. Live in Northern California once, but leave before it makes you soft. Travel.

Accept certain inalienable truths: Prices will rise. Politicians will philander. You, too, will get old. And when you do, you'll fantasize that when you were young, prices were reasonable, politicians were noble and children respected their elders.

Respect your elders.

Don't expect anyone else to support you. Maybe you have a trust fund. Maybe you'll have a wealthy spouse. But you never know when either one might run out.

Don't mess too much with your hair or by the time you're 40 it will look 85.

Be careful whose advice you buy, but be patient with those who supply it. Advice is a form of nostalgia. Dispensing it is a way of fishing the past from the disposal, wiping it off, painting over the ugly parts and recycling it for more than it's worth.

But trust me on the sunscreen.

Mary Schmich, Chicago Tribune |

Jun 01, 1997 | 2:00 AM

Τρίτη, 4 Δεκεμβρίου 2018

Παιδικό βιβλίο και μετάφραση

Φωτογραφίες και βίντεο από το πρώτο πάνελ της εκδήλωσης της ΠΕΕΜΠΙΠ "Παιδικό βιβλίο και μετάφραση" όπου συμμετείχα μαζί με τη Βιολέττα Ζεύκη και τη Δαρεία Τζαννετάκη, στο Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων, στις 4 Νοεμβρίου 2018.

Το βίντεο είναι της Bookia  και στον σύνδεσμο θα βρείτε ολόκληρο το βίντεο της ημέρας εκείνης καθώς και τα βίντεο από όλες τις εκδηλώσεις του Μήνα της Μετάφρασης.



Τρίτη, 6 Νοεμβρίου 2018

Η μετάφραση παιδικών βιβλίων στο επίκεντρο

Το άρθρο αυτό της Ζωής Κοσκινίδου δημοσιεύτηκε στο ιστολόγιο Αλεπούδα στις 5-11-18.



 
Σε μια σχεδόν γεμάτη από κόσμο αίθουσα πραγματοποιήθηκε χθες το απόγευμα στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων η τέταρτη συνάντηση/ομιλία που εντάσσεται στο πλαίσιο των εκδηλώσεων για τον Μήνα Μετάφρασης. Καλεσμένοι ήταν μεταφραστές, συγγραφείς, εκδότες αλλά και εκπρόσωποι λογοτεχνικών πρακτορείων και βασικό θέμα συζήτησης το παιδικό βιβλίο.
Η αρχή έγινε με τις μεταφράστριες Δαρεία ΤζανετάκηΒιολέττα Ζεύκη και Τατιάνα Ραπακούλια, οι οποίες μίλησαν για τις δυσκολίες της μετάφρασης λογοτεχνικού κειμένου για παιδιά, αλλά και για τα βιβλία γνώσεων. Και οι τρεις αναφέρθηκαν στο θέμα της ευκολίας της απλοποίησης και το πώς προσπαθούν στις μεταφράσεις τους να χρησιμοποιούν και «δύσκολες» λέξεις, ώστε να βάζουν τους νεαρούς αναγνώστες στη διαδικασία να μαθαίνουν νέες λέξεις, να χρησιμοποιήσουν λεξικό, ενώ παράλληλα να διαβάζουν ένα κείμενο που είναι γραμμένο σε σύγχρονη γλώσσα με λέξεις που τους αφορούν. Στο θέμα του Δον Κιχώτη, ένα έργο της κλασικής λογοτεχνίας που έχει μεταφράσει για παιδιά η κ. Ραπακούλια, τονίστηκε η ανάγκη η μετάφραση να είναι τέτοια που να μην ξενίσει μεν τον μικρό σε ηλικία αναγνώστη, αλλά να προλειάνει το έδαφος για την ημέρα που θα πιάσει στα χέρια του να διαβάσει την αυθεντική μετάφραση του έργου του Θερβάντες, που απευθύνεται σε ενήλικες. Δυσκολία, σύμφωνα με την κ. Ζεύκη, συναντάται και στον έμμετρο λόγο και στους γρίφους, όπου εκεί ο μεταφραστής πρέπει να είναι εξαιρετικά ευρηματικός, όπως και στα βιβλία γνώσεων, για τα οποία η κ. Ραπακούλια τόνισε πως θεωρούμε λόγω ηλικίας του αναγνώστη ότι θα πρέπει να είναι απλοϊκά γραμμένα, όμως το βιβλίο γνώσης απαιτεί επιστημονική ακρίβεια κι αυτό γιατί τα βιβλία αυτά αποτελούν την πρώτη επαφή των παιδιών με τη γνώση. Τα βιβλία γνώσεων έχουν και τη δυσκολία ότι η μετάφραση δεν μπορεί να πλατειάσει και να είναι επεξηγηματική, μιας και το έργο του μεταφραστή οριοθετείται από την εικονογράφηση, ενώ παράλληλα τα κείμενα θα πρέπει να επικαιροποιούνται λόγω νέων επιστημονικών δεδομένων. Η κ. Ζευκή στο κλείσιμο της συζήτησης ανέφερε ότι τα μεγαλύτερα λάθη στη μετάφραση γίνονται γιατί οι ίδιοι οι μεταφραστές δεν έχουν υποπτευθεί ότι έχουν κάνει λάθος, κάτι που απαιτεί από τη μεριά του μεταφραστή να συμβουλευτεί γνώστες του αντικειμένου πάνω στο οποίο εργάζεται για να λάβει τη σωστή πληροφορία.
 
Από το δεύτερο πάνελ, με την Αργυρώ Πιπίνη, την Κώστια Κοντολέων και τον Αντώνη Παπαθεοδούλου, με την Κλεοπάτρα Ελαιοτριβιάρη στον συντονισμό
Είναι δύσκολο έργο η μετάφραση, πώς μπορεί να αποδοθεί καλύτερα το κείμενο, έχει δικαίωμα ο μεταφραστής να επέμβει στο κείμενο και μέχρι ποιο σημείο; Η συγγραφέας/μεταφράστρια Κώστια Κοντολέων, η οποία μεταξύ άλλων έχει αναλάβει τις μεταφράσεις των έργων του Phillip Pullman στα ελληνικά, μίλησε, στο πλαίσιο του δεύτερου πάνελ, για τη δυσκολία που υπάρχει στο έργο των μεταφραστών και το πόσο χρονοβόρα διαδικασία είναι η μετάφραση. Έκανε λόγο για το πώς πρέπει να προσαρμόσεις το κείμενο στη γλώσσα σου, χωρίς όμως να «σκονταύτει» πουθενά και να μπορείς να έχεις το ταλέντο να μεταφέρεις αυτούσια – αν είναι δυνατόν – την ατμόσφαιρα όπως την έπλασε ο συγγραφέας στο πρωτότυπο έργο του. Ειδικά για τα παιδικά βιβλία, αναφέρθηκε από όλους τους συμμετέχοντες η ανάγκη να πάψουν (σ.σ. τα βιβλία) να είναι απλοϊκά μεταφρασμένα. Οι μεταφραστές, είπε η κ. Κοντολέων, θα πρέπει να μοχθήσουν για να μεταφράσουν.
Η Αργυρώ Πιπίνη, μεταφράστρια και συγγραφέας και η ίδια, στην ερώτηση «τι (σ.σ. εργαλεία) χρειάζεται ένας μεταφραστής» απάντησε «να είναι πολίτης του κόσμου», πράγμα που σημαίνει πως δεν αρκεί απλώς το να ξέρεις μία ή δύο ή πολλές ξένες γλώσσες για να μπορέσεις να μεταφράσεις ένα λογοτεχνικό κείμενο, αλλά θα πρέπει να είσαι έτοιμος να αναζητήσεις και να μάθεις και τις ντοπιολαλιές , τις επιστημονικές ονομασίες ζώων ή φυτών, τα τοπωνύμια, να γνωρίζεις από μουσική, θεάτρο, κινηματογράφο κ.ά. Τόνισε και η ίδια την ανάγκη το κείμενο που μεταφράζει κάποιος να πρέπει να διατηρεί τον αρχικό ρυθμό, αυτόν που έχει δώσει εξαρχής ο συγγραφέας του, ενώ έκλεισε την τοποθέτησή της πάνω στο θέμα λέγοντας πως οι μεταφραστές δεν έχουν το δικαίωμα να καταστρέφουν το κείμενο που έχουν αναλάβει να δουλέψουν.
Πάνω στο συγκεκριμένο θέμα τοποθετήθηκε και ο Αντώνης Παπαθεοδούλου, συγγραφέας παιδικών βιβλίων αλλά και μεταφραστής βραχείας φόρμας κειμένων, ο οποίος μίλησε για το θέμα της ευθύνης που έχουν οι μεταφραστές παιδικών βιβλίων και την ανάγκη να σκέφτονται πρώτα από όλα το κοινό στο οποίο απευθύνονται και την αγάπη που πρέπει να έχει κάποιος όχι μόνο για τη δουλειά του, αλλά και για τα ίδια τα παιδιά. Ο κ. Παπαθεοδούλου μίλησε και για τις διασκευές μεγάλων κλασικών έργων, καθώς είναι ο καθ’ ύλην αρμόδιος, μιας και είναι ένας από τους δημιουργούς της πολύ επιτυχημένης σειράς Ταξίδια με τη φαντασία του Ιουλίου Βερν (εκδ. Παπαδόπουλος). Η σειρά αυτή ξεκίνησε από τη δική του ανάγκη να πει μια ιστορία και την προσπάθειά του να διαβάσει το αυθεντικό κείμενο σαν παιδί και κρατώντας μόνο ό,τι του κάνει εντύπωση. Η διασκευή για εκείνον σημαίνει πως πρέπει να πετάξεις πολλά πράγματα, αλλά και να έχεις στο μυαλό σου τι ιστορία θες εσύ να πεις στο παιδί-αναγνώστη. Πάνω στο συγκεκριμένο θέμα, η κ. Πιπίνη, που επίσης έχει ασχοληθεί με τις διασκευές κλασικών έργων, είπε ότι τα παιδιά σήμερα είναι μαθημένα να διαβάζουν μόνο τα γεγονότα και την περιπέτεια κι όχι την περιγραφή, τη λεπτομέρεια. Ετσι, οι περισσότερες διασκευές είναι εστιασμένες στη δράση και χάνουν την ποιητικότητα του αρχικού κειμένου, όπως πχ συμβαίνει στις διασκευές των έργων του Σεξπηρ. «Ξεχνάμε, είπε η κ. Πιπίνη, εμείς οι μεταφραστές/διασκευαστές ότι ο Σέξπηρ ήταν θεατρικός συγγραφέας, ότι η γλώσσα που χρησιμοποιουσε ήταν «ζωντανή» και διαμόρφωσε κατά μία έννοια τα σημερινά Αγγλικά«.
Σε παρέμβασή του, πάντως, ο συγγραφέας Μάνος Κοντολέων, που ήταν παρών στο κοινό, μίλησε για την ευθύνη που έχουν οι μεταφραστές πρωτίστως στο κείμενο και μετά στο κοινό τους. Στην ερώτηση της συντονίστριας του πάνελ, που ανέλαβε μετά την απουσία – λόγω προσωπικού κωλύματος – της κ. Μαρίζας Ντεκάστρο η μεταφράστρια Κλεοπάτρα Ελαιοτριβιάρη, για το «πόσα λέμε και μέχρι που φτάνουμε σε μια διασκευή«, η απάντηση όλων ήταν πως στο εξωτερικό οι συγγραφείς και οι εκδότες τολμούν πολύ περισσότερο από ό,τι στην Ελλάδα. Ο κ. Παπαθεοδούλου παραδέχτηκε πως ένας από τους λόγους που οι διασκευές είναι τόσο επιτυχημένες είναι ότι τις θέλουν και οι εκδότες, αλλά και οι γονείς, άρα μπαίνει και το εμπορικό κομμάτι στη μέση, και ότι φυσικά οι διασκευές γίνονται σε έργα που δεν έχουν πλέον δικαιώματα (royalty free), ενώ η κ. Πιπίνη έθιξε και το θέμα του brand name του συγγραφέα που λειτουργεί σαν κράχτης στο κοινό.
Τέλος, πρέπει να σημειώσουμε δυο-τρία πράγματα που ειπώθηκαν στο τρίτο πάνελ, με συμμετέχοντες δύο εκδότες, την κ. Χριστίνα Παπαδοπούλου (εκδ. Παπαδόπουλος) και τον κ. Περικλή Δουβίτσα (εκδ. Νεφέλη), όπως και από την agent λογοτεχνίας Αυγή Δαφερέρα (Ersilia Literary Agency), ότι το ελληνικό παιδικό βιβλίο έρχεται από μια μικρή χώρα και η γλώσσα στην οποία είναι γραμμένο μιλιέται από ένα πολύ μικρό ποσοστό κατοίκων του πλανήτη, κάτι που από μόνο του κάνει πιο δύσκολη την έξοδό του στη δύσκολη ευρωπαϊκή και αμερικάνικη αγορά. Παρόλα αυτά, αρκετά ελληνικά παιδικά βιβλία έχουν βρει μεταφραστές κι έχουν κυκλοφορήσει στην αγορά της Ασίας. Παράλληλα, ειπώθηκε πως η κυκλοφορία όχι μόνο ελληνικών, αλλά και γαλλικών, γερμανικών ή ιταλικών βιβλίων είναι δύσκολο να περάσουν τον Ατλαντικό και να βρεθούν μεταφρασμένα σε ράφια αμερικάνικων βιβλιοπωλείων, όχι τόσο λόγω της δυσκολίας της γλώσσας και της εύρεσης ταλαντούχου μεταφραστή, αλλά λόγω του πολυεπίπεδου χαρακτήρα των κειμένων τους, κάτι που φαίνεται να δυσκολεύει τους αμερικανούς αναγνώστες.
Οι εκδηλώσεις του Μήνα Μετάφρασης, που διοργανώνονται από την Πανελλήνια Ένωση Επαγγελματιών Μεταφραστών Πτυχιούχων του Ιονίου Πανεπιστημίου (ΠΕΕΜΠΙΠ) σε συνεργασία με την Αθήνα Παγκόσμια Πρωτεύσουσα Βιβλίου 2018 ολοκληρώνονται στις 18 Νοεμβρίου, με την πέμπτη συνάντηση που θα έχει θέμα «Φεμινισμός και μετάφραση«.

Τρίτη, 27 Φεβρουαρίου 2018

Συνέντευξη: Μεταφράζοντας για παιδιά

Συνέντευξή μου στο blog του μεταφραστικού γραφείου Your Translator, με το οποίο συνεργάζομαι. Ευχαριστώ πολύ τη Ντίνα Τυροβολά, την Αλίκη Αναγνώστη και τη Μαρίνα Σπανού για τη συνεργασία μας και για αυτή την ευκαιρία.


Μεταφράζοντας για παιδιά: συνέντευξη με την Τατιάνα Ραπακούλια και την Μαριάννα Χάλαρη

Οι μεταφράστριες Τατιάνα Ραπακούλια και Μαριάννα Χάλαρη έχουν ένα ενδιαφέρον και…πρωτότυπο κοινό στοιχείο: τις μεταφράσεις παιδικών βιβλίων για δεινόσαυρους! Το Yourtranslator τις ρώτησε για την εμπειρία τους από τη μετάφραση βιβλίων για παιδιά και τους ζήτησε να μοιραστούν τις γνώσεις τους για τον κλάδο.
 
Θα θέλαμε να μάθουμε για τις σπουδές και τα ενδιαφέροντά σας και τι σας έκανε να ασχοληθείτε με τη μετάφραση. 
 
Τ.Ρ.: Αγάπησα τη μετάφραση από παιδί, όταν η αδελφή μου μού διάβασε τον “Άρχοντα των δαχτυλιδιών” μεταφράζοντας από τα αγγλικά, διότι δεν είχε μεταφραστεί ακόμη τότε στα ελληνικά. Μου άρεσε τόσο που σκέφτηκα ότι θα ήθελα να το μεταφράσω εγώ, μάλιστα έκανα και μια απόπειρα, με τα λίγα αγγλικά που ήξερα τότε. Αργότερα σπούδασα βιολογία, μια επιστήμη που αγαπούσα επίσης από παιδί, αλλά δεν ξέχασα το ενδιαφέρον μου για τη μετάφραση.

Μαριάννα Χάλαρη
Μ.Χ.: Νομίζω ότι πολύ σημαντικό ρόλο στην επιλογή μου να ασχοληθώ με τη μετάφραση έπαιξε η ίδια η σύσταση της οικογένειάς μου: μεγάλωσα με Γερμανίδα μητέρα και Έλληνα πατέρα. Πάντοτε ένιωθα λοιπόν την ανάγκη να «γεφυρώσω» τις δύο γλώσσες, αν και αυτό δεν ήταν εξαρχής φανερό, ούτε σε εμένα την ίδια.
 
Μετά από σπουδές Νεοελληνικής Φιλολογίας και επειδή θεωρούσα ότι μάλλον δεν θα γινόμουν ποτέ καλή εκπαιδευτικός, έθεσα στον εαυτό μου το ερώτημα αν θέλω να εξειδικευτώ στον τομέα μου ή αν προτιμώ να βάλω και τα γερμανικά στο παιχνίδι, δεδομένου ότι ποτέ δεν σταμάτησα να ενδιαφέρομαι και για τη γερμανόφωνη λογοτεχνία. Έτσι, αποφάσισα να φοιτήσω στο ΕΚΕΜΕΛ (το οποίο δυστυχώς δεν υπάρχει πια) και ολοκλήρωσα τον διετή κύκλο σπουδών, δουλεύοντας παράλληλα σε βιβλιοπωλείο.
 
 
Μετά από μερικά χρόνια, κι ενώ το ενδιαφέρον μου για την ενασχόληση με τη λογοτεχνική μετάφραση παρέμενε αμείωτο, ξεκίνησα μεταπτυχιακές σπουδές Μετάφρασης και Μεταφρασεολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, ακολουθώντας τη γερμανική κατεύθυνση.
 
Κάπου είχα διαβάσει ότι οι μεταφραστές εκ των πραγμάτων γίνονται ειδικοί σε πλήθος επιστημονικών τομέων, ακόμη κι αν αυτό ισχύει μόνο για μικρό χρονικό διάστημα (πολλές φορές και για λίγες ώρες), μέχρι δηλαδή να ολοκληρωθεί ένα έργο. Και μπορώ να το επιβεβαιώσω!
Ποια η σχέση σας με τη μετάφραση επιστημονικών κειμένων και βιβλίων συγκεκριμένα;

Τ.Ρ.: Ξεκίνησα να μεταφράζω ερασιτεχνικά κάποια κείμενα για ιδιωτική χρήση, ενώ πολλές φορές χρειάστηκε να μεταφράσω επιστημονικά και τεχνικά κείμενα στη δουλειά μου ως βιολόγος. Μια συνάδελφος με σύστησε στις εκδόσεις Σαββάλα όπου μετέφρασα πολλά βιβλία γνώσεων από τα αγγλικά και μια άλλη συνάδελφος με σύστησε στις εκδόσεις Susaeta, με τις οποίες συνεργάζομαι μέχρι και σήμερα στη μετάφραση παιδικών βιβλίων από τα ισπανικά.
Μεταξύ άλλων, έτυχε να μεταφράσω πάρα πολλά βιβλία με θέμα τους δεινόσαυρους, μια ευτυχής συγκυρία καθώς από όλο το ζωικό βασίλειο τρέφω ιδιαίτερη αδυναμία στα ερπετά.

Συνεργάστηκα με διάφορους εκδότες, όχι μόνο για βιβλία γνώσεων αλλά και για λογοτεχνικά, καθώς η λογοτεχνία είναι η μεγάλη μου αγάπη. Σταδιακά η μετάφραση από περιστασιακή ενασχόληση κατέληξε να γίνει το κύριο επάγγελμά μου.

Μ.Χ.: Αν εξαιρέσει κανείς τη μετάφραση ενός παιδαγωγικού οδηγού, δεν έχω εμπειρία από κείμενα αυστηρά επιστημονικού ή τεχνικού χαρακτήρα. Έχω βρεθεί, ωστόσο, πολλές φορές αντιμέτωπη με κείμενα που με τον έναν ή με τον άλλον τρόπο με οδηγούσαν στην αναζήτηση συγκεκριμένων πληροφοριών επιστημονικού ενδιαφέροντος. Κάπου είχα διαβάσει ότι οι μεταφραστές εκ των πραγμάτων γίνονται ειδικοί σε πλήθος επιστημονικούς τομείς, ακόμη κι αν αυτό ισχύει μόνο για μικρό χρονικό διάστημα (πολλές φορές και για λίγες ώρες), μέχρι δηλαδή να ολοκληρωθεί ένα έργο. Και μπορώ να το επιβεβαιώσω!
 
Έχετε μεταφράσει παιδικά βιβλία γνώσεων. Τι σας δυσκόλεψε στη μετάφραση; Τι πρέπει να λαμβάνει κανείς υπόψη όταν απευθύνεται σε παιδικό κοινό; 
 
Μ.Χ.: Κατ’ αρχάς η ίδια η ορολογία είναι ένα πολύ σημαντικό κεφάλαιο στη μετάφραση τέτοιου είδους κειμένων. Πρέπει να βρεθεί η ακριβής αντιστοιχία στη γλώσσα-στόχο, κάτι που συχνά δεν λύνεται με μια απλή αναζήτηση στο λεξικό. Ευτυχώς όμως, χάρη και στο διαδίκτυο, υπάρχουν τρόποι να καταλήξει κανείς στην καλύτερη δυνατή επιλογή, η οποία φυσικά είναι αποτέλεσμα μιας διαδικασίας φιλτραρίσματος και συχνά μεγάλων πονοκεφάλων για τον μεταφραστή ή τη μεταφράστρια. Είναι όμως και εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και διευρύνει τις γνώσεις και τον ίδιο τον τρόπο σκέψης μας.
 
Τ.Ρ.: Μια άγνωστη δυσκολία στα περισσότερα παιδικά βιβλία γνώσεων είναι ο περιορισμός του χώρου. Τα βιβλία έχουν εικόνες και συγκεκριμένα πλαίσια όπου πρέπει να χωρέσει το κείμενο. Η ελληνική μετάφραση από τα αγγλικά (και σε μικρότερο βαθμό από τα ισπανικά) καταλαμβάνει συνήθως περισσότερο χώρο, επομένως είναι πρόκληση να πετύχεις να αποδώσεις το νόημα με λιγότερες λέξεις, χωρίς να παραλείψεις τίποτε ουσιαστικό.
Στα βιβλία γνώσεων που απευθύνονται στο ευρύ κοινό χρειάζεται προσοχή και ακρίβεια, όπως και στα επιστημονικά. Δεν πρέπει να μας παρασύρει το γεγονός ότι είναι εκλαϊκευμένα ή απευθύνονται σε νεαρό κοινό. Οφείλουμε πάντα σεβασμό στον αναγνώστη, ιδίως στα παιδιά, που έχουν την πρώτη τους επαφή με την επιστήμη μέσα από τα βιβλία αυτά. Όμως πολλές φορές χρειάζονται προσαρμογές, λόγου χάρη σε ετυμολογικές αναφορές, όπου αντικαθιστώ π.χ. την ετυμολογία της λέξης universe με αυτήν της λέξης σύμπαν, ή σε λέξεις που δεν έχουν ακριβή αντιστοιχία στα ελληνικά ή που το ελληνικό τους αντίστοιχο δεν είναι τόσο κοινό και οικείο.
Επίσης, ορισμένες φορές προτείνω να αντικατασταθούν ορισμένα παραδείγματα που δίνονται με άλλα, πιο οικεία στην ελληνική πραγματικότητα, λόγου χάρη να μπει μια αναφορά στο ηφαίστειο της Σαντορίνης αντί για το Τέιδε της Ισπανίας. Τυχαίνει ακόμη και να χρειαστεί να κάνω πραγματολογικές διορθώσεις στο κείμενο, είτε γιατί έχει κάποια παροράματα είτε γιατί υπάρχουν πιο σύγχρονα δεδομένα. Χρειάζεται μεγάλη προσοχή και κατά την επιμέλεια, διότι οι επιμελητές κειμένου συνήθως είναι φιλόλογοι και δεν έχουν επιστημονικές γνώσεις. Κάποιες εκδόσεις έχουν επιστημονικό επιμελητή, άλλες όμως όχι.
Δεν πρέπει όμως να παραμελούμε και τη γλαφυρότητα, πάντα στα πλαίσια της ακρίβειας. Ακόμη και η πιο ενδιαφέρουσα πληροφορία χάνεται με μια αδέξια διατύπωση, ενώ αναδεικνύεται αν παρουσιαστεί ελκυστικά.
 
Στα βιβλία γνώσεων που απευθύνονται στο ευρύ κοινό χρειάζεται προσοχή και ακρίβεια, όπως και στα επιστημονικά. Δεν πρέπει να μας παρασύρει το γεγονός ότι είναι εκλαϊκευμένα ή απευθύνονται σε νεαρό κοινό.
Μ.Χ.: Τα παιδιά είναι απαιτητικοί αναγνώστες. Όταν λοιπόν μεταφράζει κανείς βιβλία γνώσεων και δραστηριοτήτων, θα πρέπει να λάβει υπόψη του σε ποια ηλικιακή ομάδα απευθύνεται το βιβλίο, έτσι ώστε να μη γίνει ακατόρθωτη ή, αντιθέτως, πολύ βαρετή η ενασχόληση του παιδιού με αυτό. Κάτι που ισχύει γενικότερα για τη μετάφραση παιδικής λογοτεχνίας είναι ότι συχνά πρέπει να βρεθεί τρόπος να αποδοθούν λογοπαίγνια ή παρηχήσεις και κάθε είδους σχήματα λόγου, που εξυπηρετούν πρωτίστως την ανάγκη να διατηρηθεί αμείωτο το ενδιαφέρον του παιδιού και να παρακινηθεί έτσι να ανακαλύψει καινούργια πράγματα. Ακόμη και η απόδοση των ονομάτων των χαρακτήρων ενός βιβλίου μπορεί να γίνει σπαζοκεφαλιά – για να μη μιλήσω και για τους ίδιους τους τίτλους! Ταυτόχρονα, ωστόσο, είναι και μια άκρως απολαυστική διαδικασία από την οποία μόνο κερδισμένος μπορείς να βγεις.
 
Μιλήστε μας για τον κλάδο, τα κριτήρια επιλογής των βιβλίων που θα μεταφραστούν, τη διαδικασία μετάφρασης, επιμέλειας και έκδοσης, όπως την ζήσατε.
 
Τ.Ρ.:  Απ’ όσο ξέρω, τα βιβλία επιλέγονται από τους εκδότες, με δικά τους κριτήρια. Η εμπορικότητα σίγουρα παίζει ρόλο, αλλά κάθε εκδότης έχει διαφορετική πολιτική στο θέμα. Ορισμένοι εκδίδουν κάποια πολύ εμπορικά βιβλία ενώ παράλληλα εκδίδουν και άλλα, λιγότερο εμπορικά, με περισσότερο ποιοτικά κριτήρια. Στη δική μου εμπειρία, στον μεταφραστή απλώς προτείνεται μια δουλειά και την αναλαμβάνει ή όχι, ανάλογα με τον διαθέσιμο χρόνο και τα ενδιαφέροντά του. Ενδεχομένως αν κάποιος έχει στενή σχέση με έναν εκδότη και του προτείνει ένα βιβλίο, να γίνει δεκτό, αλλά δεν είναι μια διαδικασία που ακολουθείται συνήθως.
 
Μ.Χ.: Τεράστιο ρόλο στη διαδικασία έκδοσης ενός βιβλίου παίζει η συνεργασία του μεταφραστή με τους υπόλοιπους συντελεστές της έκδοσης, όπως είναι η επιμελήτρια, η υπεύθυνη της έκδοσης ή και ο ίδιος ο εκδότης, αν πρόκειται για σχετικά μικρό εκδοτικό οίκο. Πρόσφατα είχα μάλιστα τη χαρά να συνεργαστώ και με τον ίδιο τον συγγραφέα ενός μυθιστορήματος που μετέφρασα, γεγονός που με διευκόλυνε σε όχι λίγες περιπτώσεις και με δίδαξε αφάνταστα πολλά πράγματα.
Τα κριτήρια επιλογής των προς μετάφραση βιβλίων εξαρτώνται, φαντάζομαι, σε μεγάλο βαθμό από το εκδοτικό πρόγραμμα και τη φιλοσοφία του κάθε εκδοτικού οίκου. Άλλος μπορεί να δίνει βάρος στην εμπορικότητα και την επιτυχία του πρωτότυπου στο εξωτερικό, άλλος να ενδιαφέρεται πρωτίστως να εκδώσει κάτι καινοτόμο και ιδιαίτερο και άλλος να ψάχνει τη χρυσή τομή. Υπάρχει πολυφωνία στον χώρο – ευτυχώς!
 
Ποια η πρόσληψη από το ελληνικό κοινό (μεταφρασμένων) επιστημονικών βιβλίων (για παιδιά); Πώς βλέπετε το μέλλον στο χώρο αυτό;
 
Μ.Χ.: Χωρίς να έχω υπόψη μου στατιστικές ή συγκεκριμένα στοιχεία, νομίζω ότι η μετάφραση παιδικού βιβλίου είναι ένας κλάδος σε διαρκή κινητικότητα, αν κρίνει κανείς εμπειρικά από την πληθώρα νέων εκδόσεων στις βιτρίνες των βιβλιοπωλείων ή στις κριτικές βιβλίων σε εφημερίδες και περιοδικά. Τον πρώτο λόγο ως προς την πρόσληψή τους έχουν δικαιωματικά τα παιδιά, οπότε ασφαλή συμπεράσματα θα μπορούσε κανείς να βγάλει με μια έρευνα π.χ. σε σχολεία ή σε σχετικές εκδηλώσεις που διοργανώνονται από ολοένα και περισσότερα βιβλιοπωλεία ή και άλλους φορείς.
 
Τ.Ρ.: Το παιδικό βιβλίο γνώσεων στην Ελλάδα κινείται πολύ, ιδίως αυτό που απευθύνεται σε μικρές ηλικίες, δημοτικού ή προσχολικές. Τα βιβλία αυτά είναι στη συντριπτική τους πλειοψηφία μεταφρασμένα. Τις τελευταίες δεκαετίες ο τομέας αυτός έχει αναπτυχθεί πάρα πολύ και τα βιβλία είναι καλοσχεδιασμένα και ελκυστικά. Ο χώρος αυτός έχει σταθερό κοινό και πιστεύω ότι θα συνεχίσει να κινείται, καθώς τα βιβλία αυτά θεωρούνται καλή επιλογή για δώρο και έχουν προσιτές τιμές.
Τα τελευταία χρόνια η αγορά του βιβλίου γνώσεων και εκλαϊκευμένης επιστήμης για ενήλικες δυστυχώς τείνει να περιοριστεί. Το είδος αυτό πάντα είχε σχετικά μικρότερο κοινό, αλλά η οικονομική κρίση έχει περιορίσει ακόμη περισσότερο την κίνηση των βιβλίων αυτών, με αποτέλεσμα κάποιοι εκδότες να μην μπορούν να αντεπεξέλθουν στα έξοδα. Οι αμοιβές των μεταφραστών πολλές φορές πέφτουν σε επίπεδα δυσανάλογα χαμηλά σε σχέση με την ποιότητα της εργασίας που απαιτούν τα βιβλία αυτά, με αποτέλεσμα όσοι τα αναλαμβάνουν να το κάνουν περισσότερο από αγάπη για το αντικείμενο παρά για το κέρδος. Το καθαρά επιστημονικό βιβλίο, από την άλλη, έχει πολύ περιορισμένο αλλά και πολύ συγκεκριμένο κοινό, διότι απευθύνεται μόνο στους ειδικούς ενός κλάδου ή σε φοιτητές. Αυτή η αγορά είναι μικρή, αλλά σταθερή.
 
Ποιο είναι το αγαπημένο σας βιβλίο από αυτά που μεταφράσατε και γιατί;
 
Τ.Ρ.: Μου είναι δύσκολο να ξεχωρίσω ένα, γιατί κάθε βιβλίο έχει την ιδιαιτερότητα και τη χάρη του. Από βιβλία γνώσεων αγαπημένα μου είναι το Η σεξουαλικότητα στην εφηβεία (εκδόσεις Σαββάλα) και Ερωτήσεις και απαντήσεις για την σεξουαλικότητα (εκδόσεις Susaeta). Παρουσιάζουν τη σεξουαλικότητα σε όλες της τις διαστάσεις, με όμορφο και ελκυστικό τρόπο, κατάλληλο για τις αντίστοιχες ηλικίες. Η σεξουαλικότητα στην ελληνική κοινωνία εξακολουθεί δυστυχώς να είναι δαιμονοποιημένη σε μεγάλο βαθμό, γι’ αυτό τέτοια βιβλία είναι σημαντικά και πολύτιμα.
Ιδιαίτερη αδυναμία έχω στο Δεινόσαυροι: το πλήρες βιβλίο του Steve Parker από τις εκδόσεις Σαββάλα. Απευθύνεται σε ενήλικες και έχει πολλά στοιχεία παλαιοντολογίας. Πέρα από την έρευνα που χρειαζόταν, πολλά ονόματα οργανισμών δεν είχαν μεταφραστεί ποτέ και έπρεπε να τα μεταφράσω ή να τα μεταγράψω εγώ, επομένως έπρεπε να κατανοήσω ακριβώς την ετυμολογία τους. Για όσα δεν έβρισκα πληροφορίες απευθύνθηκα στους ίδιους τους επιστήμονες που είχαν δώσει την ονομασία, ενώ με βοήθησε και η Μαρία Δημάκη, υπεύθυνη του τμήματος χερσαίας ζωολογίας στο Μουσείο Γουλανδρή και γραμματέας της ερπετολογικής εταιρείας, της οποίας είμαι μέλος.
Τέλος το πιο αγαπημένο μου είναι Ο άνθρωπος που έλεγε ιστορίες, του Μάριο Βάργκας Λιόσα. Ήταν από τα πρώτα βιβλία που διάβασα στα ισπανικά, πολύ αγαπημένο μου βιβλίο και το μόνο από τα μυθιστορήματά του που δεν είχε μεταφραστεί στα ελληνικά, γι’ αυτό και ονειρευόμουν να το μεταφράσω εγώ. Όταν ο συγγραφέας πήρε το βραβείο Νόμπελ, πρότεινα στις εκδόσεις Καστανιώτη να το εκδώσουν, όπως κι έγινε (αργότερα τους πρότεινα και τη νουβέλα του Τα αντράκια, επίσης αμετάφραστη στα ελληνικά και από τα πιο δυνατά έργα του). Η μετάφραση αυτή ήταν στη βραχεία λίστα των βραβείων λογοτεχνικής μετάφρασης του ΕΚΕΜΕΛ εκείνη τη χρονιά.
 
Μ.Χ.: Το αγαπημένο μου από τα βιβλία που έχω μεταφράσει είναι μάλλον το μυθιστόρημα για το οποίο έκανα μια νύξη στην προηγούμενη ερώτηση, ίσως και γιατί με συντρόφεψε για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα και γιατί συμμετείχα πιο ενεργά στη συνολική διαδικασία. Ωστόσο, από τα λίγα παιδικά βιβλία γνώσεων και δραστηριοτήτων που έχω μεταφράσει θα επέλεγα το Ο γύρος του κόσμου σε 48 λαβύρινθους της Anna Brett, κυρίως για τα νοητά ταξίδια σε ολόκληρο τον κόσμο αλλά και για τη χαρούμενη και ευφάνταστη εικονογράφηση του Tom Woolley.

Παρασκευή, 1 Μαΐου 2015

Interior

Η μετάφραση ποίησης φαντάζει στα μάτια μου ως ο κολοφώνας της λογοτεχνικής μετάφρασης. Ας πούμε ότι μου φαίνεται πως από όλα τα είδη μετάφρασης είναι αυτό που απαιτεί τη μεγαλύτερη δόση έμπνευσης και τη μικρότερη αναλογικά δόση μόχθου. Αναφέρομαι βέβαια στο γνωστό ρητό talent is five percent inspiration and ninety five percent perspiration και ουδόλως υποτιμώ τον μόχθο των μεταφραστών ποίησης, λέω μόνο ότι εκείνο το άλλο πέντε ή δεκαπέντε τοις εκατό - που δεν κατακτάται με μόχθο ή που απαιτεί ένα άλλο είχος μόχθου - είναι κεφαλαιώδους σημασίας στην ποίηση. 

Για το λόγο αυτό αποτελεί για μένα ένα είδος άπιαστου ονείρου: θα ήθελα πολύ να ασχοληθώ, αλλά δεν το αποτολμώ γιατί φοβάμαι ότι δεν έχω αυτό το κάτι που χρειάζεται. Έχω μεταφράσει κάποια ποιήματα και τραγούδια επαγγελματικά, αλλά ήταν στο πλαίσιο της μετάφρασης μυθιστορημάτων που έτυχε να περιέχουν και τέτοιες αναφορές. Πάντοτε, όποτε τύχαινε κάτι τέτοιο, αν υπήρχε ας πούμε ένα μόνο στιχάκι, μετέφραζα ολόκληρη τη στροφή ή ολόκληρο το ποίημα ή το τραγούδι αν ήταν μικρό, ώστε το στιχάκι να αποτελεί μέρος του όλου, να μην είναι κάτι ξεκομμένο. Ερασιτεχνικά έχω μεταφράσει αρκετά, πάντοτε όμως ένιωθα μεγάλη ανασφάλεια για το αποτέλεσμα. Οι μεταφράσεις αυτές ήταν όλες από τα Ισπανικά προς τα Ελληνικά. Ποτέ δεν έτυχε να καταπιαστώ με Αγγλικά ούτε να κάνω αυτό που λένε "αντίστροφη" μετάφραση, δηλαδή από τη μητρική μου γλώσσα προς κάποια άλλη.

Πριν από λίγους μήνες είχα τη χαρά να μεταφράσω ένα ποίημα από τα Ισπανικά στα Αγγλικά και να το δω μάλιστα δημοσιευμένο. Χάρη στη μεσολάβηση ενός φίλου (τον οποίο ευχαριστώ θερμά και για τις διορθώσεις στην παρούσα ανάρτηση), συνεργάστηκα με τον ζωγράφο και φωτογράφο Δημήτρη Γέρο για τη μετάφραση της αλληλογραφίας που αφορούσε την έκδοση του βιβλίου του Dimitris Yeros Photographing Gabriel García Márquez από τις εκδόσεις Kerber. Στο βιβλίο αυτό, με φωτογραφίες του Γκαρσία Μάρκες από τα τελευταία χρόνια της ζωής του στον προσωπικό του χώρο, περιλαμβάνεται και η φωτογραφία ενός χειρόγραφου ποιήματος που υπήρχε καδραρισμένο στο σπίτι του. 

Πρόκειται για το ποίημα Interior του Κολομβιανού ποιητή Εδουάρδο Καρράνσα (Eduardo Carranza).Έχει δημοσιευτεί στη συλλογή ποιημάτων του Los pasos contados.

Υπάρχει μια αναφορά στο ποίημα σε αυτό το κείμενο του Γκαρσία Μάρκες, που αφορά την 70η επέτειο των γενεθλίων του πρώην προέδrου της Κολομβίας Μπελισάριο Μπετανκούρ και που προσυπογράφεται από πολλούς ποιητές, μεταξύ αυτών και από την κόρη τού Καρράνσα, Μαρία Μερσέδες - επίσης ποιήτρια. 

Πολλά είπαμε όμως και η εισαγωγή κατάντησε μακρύτερη από το ποίημα. Μάλλον θα φταίει η ανασφάλειά μου και η απροθυμία μου να το εκθέσω στην κρίση σας. Άντε λοιπόν, ας κάνουμε τη βουτιά.


INTERIOR

The eyes that look at you
through the domestic angels
of the steaming soup.
In the bright bottle
the wine nightingale sings.

The visible shines and tinkles
in the fruit, the clock, the porcelain.
The bread spreads its cereal hand
on the tablecloth. The flowers.
In the old engraving, playing the harp,
a girl of the nineteenth century.
The cigarette seems to raise
your hand. And a door ajar
leads to the silent, polished lounge:
beyond it one senses an orchard
or maybe the memory of a garden.
In the mirror you look already absent.
Everything pauses for an instant
and we listen, absorbed, to the invisible
of the night that opens to our daydream.
A far country arrives with the coffee.

Time is powerless.
All these are things immortal.



INTERIOR

Los ojos que se miran
a través de los ángeles domésticos
del humo de la sopa.
En la botella brilladora canta
el ruiseñor del vino.

Reluce y tintinea lo visible
en la fruta, el reloj, la porcelana.
El pan abre su mano cereal
sobre el mantel. Las flores.
En el grabado antiguo toca el arpa
una muchacha de mil ochocientos.
El cigarrillo como que te asciende
la mano. Y una puerta se entreabre
sobre la sala silenciosa y tersa:
y más allá un huerto se presiente
o tal vez el recuerdo de un jardín.
En el espejo estás ya como ausente.
Por un instante se detiene todo
y escuchamos, absortos, lo invisible
de la noche que se abre a nuestro ensueño.
Con el café llega un país lejano.

          El tiempo nada puede.
Todas estas son cosas inmortales.



Ακολουθεί μια προσπάθεια μεταφοράς στα Ελληνικά. Είναι παράξενο, αλλά μου φάνηκε πιο δύσκολο απ' ό,τι η μετάφραση προς τα Αγγλικά. Η κοινή ρίζα των λατινικών όσο να 'ναι βοηθάει, οι σύντομες φόρμες της γλώσσας επίσης. Επίσης το ελληνικό είναι λιγότερο πιστό - με την έννοια της κυριολεξίας - στο πρωτότυπο. Προτίμησα να κρατήσω τη μουσικότητα και την αίσθηση, παρά να "σέρνομαι πίσω από το νόημα, με οποιοδήποτε τίμημα" που λέει κι ο Ουμπέρτο Έκο.

Νιώθω λιγάκι αμήχανα που το δημοσιεύω. Όταν μεταφράζω στίχους, από τη μία νιώθω περήφανη και χαρούμενη, από την άλλη ντρέπομαι, σαν να κάνω κάτι απρεπές και ανάρμοστο, κάτι απαγορευμένο, κάποια αταξία. Σα να μου φαίνεται ότι "δεν είναι για μένα αυτά". Τέλος πάντων μην σας κουράζω άλλο με τα ψυχοβγαλτικά μου. Δείτε το ποίημα και βγάλτε μόνοι σας συμπέρασμα αν είναι αυτά για μένα ή δεν είναι.



ΕΝΤΟΣ

Τα μάτια που κοιτάζονται
μέσ’ απ’ τους σπιτικούς αγγέλους
του αχνού της σούπας.
Στη λαμπερή μποτίλια τραγουδά
το αηδόνι του κρασιού.

Αστράφτει, κουδουνίζει το ορατό
στα φρούτα, το ρολόι, την πορσελάνη.
Το ψωμί απλώνει το σταρένιο χέρι του
στο τραπέζι. Τα λουλούδια.
Στο παλιό κάδρο παίζει άρπα
μια κοπέλα του περασμένου αιώνα.
Το τσιγάρο σαν ν' ανασηκώνει
στο χέρι σου. Μια πόρτα μισανοίγει
στη σιωπηλή, λουστραρισμένη σάλα:
πιο πέρα η αίσθηση ενός περιβολιού
ή ίσως η ανάμνηση ενός κήπου.
Στον καθρέφτη μοιάζεις κιόλας απούσα.
Για μια στιγμή όλα κοντοστέκουν
προσηλωμένοι ακούμε το αόρατο
της νύχτας μες στο ονειροπόλημά μας.
Ο καφές φέρνει μια χώρα μακρινή.

                Ο χρόνος είναι ανήμπορος.
Όλα τούτα είναι πράγματα αθάνατα.